Muziek met een cochleair implantaat vraagt vaak om een nieuwe manier van luisteren, oefenen en beleven. Toon Lips is muzikant, pianist en ensembleleider. Marja de Kinderen is ervaringsdeskundige, hoor-coach, CI-gebruiker en initiatiefnemer van Slechthorend Amsterdam. Zij heeft DFNA9. Net als Toon hoort zij met een cochleair implantaat van Advanced Bionics aan het ene oor en een Phonak-hoortoestel aan het andere oor.
Vanuit hun eigen ervaringen zetten zij zich in voor toegankelijke muziek- en theaterbeleving. Toon Lips is bedenker en initiatiefnemer van ‘Jij HOORT in het theater!’ concerten die slechthorende muzikanten podium geven en toegankelijk zijn voor mensen met gehoorverlies. Marja organiseert en begeleidt binnen Slechthorend Amsterdam onder meer het Hoorcafé, luisterlunches en de cursus Muziek met hoortoestellen. Daarnaast is zij initiatiefnemer en adviseur van Stichting Onbeperkt horen, die zich inzet voor de toegankelijkheid van theater, muziek en cultuur voor mensen met gehoorverlies. Binnen deze stichting is ook het concept ‘Jij HOORT in het theater!’ organisatorisch ondergebracht.
(eerder verschenen in Hoorzaken)
Inhoud
Toon Lips en Marja de Kinderen zetten zich in voor toegankelijke muziekbeleving voor mensen met een cochleair implantaat en gehoorverlies.
Muziek met een cochleair implantaat en gehoorverlies
Toon, u noemt uzelf een ‘snarenkannibaal’ en speelt onder meer gitaar, piano, bas, banjo en ukelele. Hoe is die brede liefde voor muziek ontstaan?
Toon: Als kind was ik al gefascineerd door snaren, ik speelde zelfs op een eiersnijder. Mijn eerste instrument was een gitaar, een Egmond, een eenvoudig triplex model waar muzikaal niet alles uit te halen viel. Mijn grote wens, later, was spelen op een Höfner vioolbas, vooral omdat Paul McCartney op deze beroemde ‘Beatle Bass’ speelde. Helaas was die onbetaalbaar toen. Daarnaast trok piano mij ook altijd, omdat je daarop meteen hoort wat je doet.
U bent al sinds de jaren zestig actief als optredend muzikant. Welke rol speelde muziek in uw leven vóór uw gehoorverlies?
Toon: Als jongeling begon ik in een rock-’n-rollbandje. We werden regionaal bekend en waren ook populair in Vlaanderen, zelfs op televisie. Later ben ik dixieland en jazz gaan spelen. Ik was, vooral in het begin, de minst ervaren muzikant, dus ik heb er het meest geleerd.
Rond 2000 kreeg gehoorverlies een steeds grotere rol in uw leven. Hoe veranderde dat uw muziekbeleving en het optreden?
Toon: Optreden werd steeds lastiger. Piano en synthesizer boden in die tijd nog uitkomst, omdat je kunt zien wat je speelt, ook wanneer je niet alles goed hoort. Contrabas werd later veel moeilijker. Daar zitten natuurlijk geen frets op, dus je moet vooral op gehoor de juiste toonhoogte vinden. Dat werd steeds meer gokken.
U kreeg in 2023 een cochleair implantaat van Advanced Bionics en draagt daarnaast een Phonak-hoortoestel. Wat heeft die combinatie veranderd in uw dagelijks luisteren en musiceren?
Toon: Door die combinatie kon ik weer deelnemen aan maatschappelijke activiteiten. Eerder was ik gestopt als vrijwilliger bij drie organisaties, omdat luisteren echt te zwaar werd. Musiceren moest ik daarna opnieuw opbouwen. Ik heb onder meer training gevolgd bij Radboudumc in Nijmegen en ben op een nieuwe manier gaan repeteren.
U beschrijft het musiceren na uw cochleair implantaat als een herontdekking. Hoe verliep dat proces?
Toon: In het begin klonk bijna alles monotoon. Door te oefenen en weer samen te spelen, kwam er langzaam meer kleur terug in het geluid.
U noemt theaterfrustratie in 2022 als een belangrijk kantelpunt. Wat gebeurde er toen en waarom maakte dat zoveel indruk?
Toon: Ik had drie theaterbezoeken achter de rug waarbij ik door mijn gehoor vrijwel niets meekreeg: Paulien Cornelisse en twee keer Youp van ’t Hek, waarvan één keer in Assen. In Assen merkte ik dat zelfs goed zaalgeluid voor mij niet genoeg was. Toen besefte ik: het ligt niet aan de zaal, het ligt ook aan mijn gehoor.
‘Jij HOORT in het theater’ als toegankelijk concertconcept
Tijdens de concerten van ‘Jij HOORT in het theater!’ staan samen zingen, meedoen en muziek beleven centraal. Songteksten worden geprojecteerd zodat bezoekers actief kunnen deelnemen.
Wat maakte dat u besloot zelf concerten te organiseren onder de naam ‘Jij HOORT in het theater!’?
Toon: De doorslag kwam door de slechte kwaliteit van de hulpmiddelen in theaters. Apparatuur was soms verwaarloosd of slecht onderhouden. Er was blijkbaar weinig vraag naar, waardoor systemen stonden te verstoffen of batterijen leeg waren. Theater De Meerpaal in Dronten begreep wat ik wilde en stelde de theaterzaal gratis beschikbaar.
Het eerste concert vond plaats in 2024. Wat leerde u van die eerste ervaring?
Toon: Ik leerde vooral dat je zoiets niet in je eentje moet willen uitvinden. Ik kon nergens op terugvallen en moest alles zelf ontdekken. Dat heeft veel energie gekost. In die periode kreeg ik een ernstige longontsteking en corona. Ik was net op tijd hersteld voor het concert, maar ik kon het overzicht niet goed meer houden. Met meerdere musici maakte ik pas op het podium kennis, omdat ze uit heel Nederland kwamen. Die eerste editie was daardoor eigenlijk tegelijk een try-out en een première. We moesten al doende ontdekken wat werkte, terwijl er meteen publiek in de zaal zat. Toch geven de videobeelden van mijn Syrische vriend Anas een mooi beeld van wat we hebben neergezet.
Het concert in de Sint Aegtenkapel in Amersfoort in 2025 werd een succes. Wat werkte daar volgens u goed?
Toon: In Amersfoort werkte vooral de samenwerking beter. De presentatie was sterker, de techniek was verder ontwikkeld en Sonova, het bedrijf achter Phonak, dacht mee. Ook kende ik de musici en de presentator inmiddels beter. Daardoor stond er meer rust en samenhang op het podium.
Voor oktober 2026 staat een derde editie gepland. In uw overzicht noemt u onder meer een ‘audiodesk’. Wat bedoelt u daarmee en wat hoopt u hiermee toe te voegen aan de toegankelijkheid?
Toon: Met de audiodesk bedoel ik een herkenbare plek waar bezoekers vooraf hulp en ondersteuning kunnen krijgen bij hun concertbezoek. Marja kan dit inhoudelijk beter aanvullen.
Marja: Het concert staat in het teken van inclusiviteit, toegankelijkheid en de kracht van muziek. Nieuw tijdens deze editie is de Audiodesk: een herkenbaar informatiepunt waar bezoekers terecht kunnen voor advies over hoorondersteunende voorzieningen in het theater.
Bezoekers kunnen er informatie krijgen over bestaande en nieuwe hoorondersteunende systemen, zoals Roger Theater van Phonak en Auracast-oplossingen van Auri. Deze voorzieningen kunnen tijdens het concert direct worden uitgeprobeerd, zodat bezoekers zelf kunnen ervaren wat ze toevoegen aan de verstaanbaarheid en muziekbeleving.
De Audiodesk wordt bemand door mensen met audiologische kennis en ervaringsdeskundigheid, die vragen kunnen beantwoorden en persoonlijk advies geven. Zo wordt niet alleen de muziekbeleving, maar de volledige theaterervaring toegankelijker voor mensen met gehoorverlies.
Muziekbeleving vraagt meer dan harder geluid
Welke misverstanden bestaan volgens u over muziekbeleving bij mensen met ernstig gehoorverlies of een cochleair implantaat?
Marja: Een groot misverstand is dat muziek- en theaterbeleving met gehoorverlies alleen draait om harder geluid. Zo eenvoudig is het niet. De geluidskwaliteit sluit vaak niet goed aan bij wat slechthorenden nodig hebben. Spraak en zang kunnen vervormen, muziek komt minder volledig binnen en bestaande hoorondersteuning is niet altijd bekend, goed onderhouden of goed bruikbaar.
Daar komt bij dat bezoekers vaak zelf moeten uitzoeken welke ondersteuning er is. Informatie over hoorondersteuning, tekstondersteuning of schrijftolken ontbreekt regelmatig. Ook is er lang niet altijd iemand aanwezig die kan uitleggen hoe een systeem werkt. Daardoor kost een theaterbezoek veel energie en kan de luisterinspanning behoorlijk vermoeiend zijn.
Voor veel mensen speelt bovendien fade-out mee: het langzaam verdwijnen uit de maatschappij door de mentale en sociale gevolgen van gehoorverlies. Dat kan gaan om eenzaamheid in gezelschap, onzekerheid, schaamte, somberheid, irritatie of minder zin in sociale activiteiten. Sommige mensen zijn daardoor al jaren niet meer naar culturele activiteiten gegaan.
Daarom is toegankelijkheid zo belangrijk. Het gaat niet alleen om techniek, maar ook om goede informatie, begeleiding en sociale ondersteuning. Juist die combinatie kan voorkomen dat mensen met gehoorverlies afhaken.
Welke rol speelt muziek tegenwoordig in uw leven, vergeleken met de periode vóór uw cochleair implantaat?
Toon: Via mijn smartphone kan ik muziek nog goed beluisteren. Bij televisiegeluid werkt dat voor mij minder goed. Als ik in een muziekstuk eenmaal de baslijn heb gevonden, kan ik in mijn hoofd vaak de rest van de muziek erbij horen. Dat lukt niet altijd, maar het helpt wel. Het laat mooi zien hoe je brein muziek vanuit geheugen en ervaring kan aanvullen, ook als niet alle klanken goed binnenkomen.
Leven met gehoorverlies, DFNA9 en een cochleair implantaat
Marja de Kinderen zet zich via Slechthorend Amsterdam en als hoorcoach en ervaringsdeskundige in voor toegankelijkheid en deelname aan cultuur voor mensen met gehoorverlies.
Marja, HOorzaken volgde eerder uw CI-traject, van keuzeproces tot oefenen met de spraakprocessor. Als u nu terugkijkt: wat heeft een cochleair implantaat u gebracht?
Marja: Voor mij heeft het cochleair implantaat vooral gebracht dat ik mijn man, (klein)kinderen, familieleden en vrienden weer goed kan verstaan en weer volop sociaal mee kan doen. Dat heeft mijn wereld een stuk groter gemaakt.
Tegelijkertijd ben ik niet opeens horend geworden. Er blijven situaties waarin verstaan lastig is en in die zin ben ik nog steeds slechthorend. Het CI heeft er wel voor gezorgd dat ik mijn werk kon blijven doen en uiteindelijk mijn pensioen heb kunnen halen. Daar ben ik heel dankbaar voor.
Ook op het gebied van muziekbeleving was ik een geluksvogel. Dat herstel verliep bij mij geleidelijk en relatief gemakkelijk. De Musi-CI-training heeft mij daarbij geholpen en gaf net dat extra zetje om nog meer van muziek te kunnen genieten.
U heeft DFNA9, waarbij gehoorverlies en evenwicht samen kunnen optreden. Hoe beïnvloedt dat uw dagelijks leven en energiebalans?
Marja: Dat is een mooie vraag. De combinatie van gehoorverlies en evenwichtsproblemen is best ingrijpend. Sinds enige tijd is bovendien bekend dat DFNA9 ook invloed kan hebben op de ogen. Dat is bij mij helaas het geval. Soms denk ik weleens: komt er nog meer onder die steen vandaan?
Juist die combinatie maakt meedoen in het dagelijks leven soms een uitdaging. Veel mensen zien vooral het gehoorverlies, maar de extra inspanning die het kost om in balans te blijven, informatie te verwerken en actief deel te nemen, vraagt veel energie.
Vermoeidheid is dan ook altijd een belangrijke uitdaging voor mij geweest. Ik moet nog steeds goed op mijn energiebalans letten en bewust keuzes maken. Door de jaren heen heb ik, met vallen en op-staan, manieren gevonden om daarmee om te gaan. Dat lukt meestal goed, al blijft het iets waar ik da-gelijks rekening mee houd.
Hoorcoaching en blijven meedoen met gehoorverlies
U bent hoorcoach en initiatiefnemer van Slechthorend Amsterdam. Welke vragen, zorgen of worstelingen ziet u het vaakst terug bij mensen met gehoorverlies of een cochleair implantaat?
Marja: Bij zowel mensen met gehoorverlies als CI-gebruikers zie ik vooral één wens terugkomen: weer gewoon mee kunnen doen in het dagelijks leven. Dat gaat over gesprekken met partner, kinderen en kleinkinderen, maar ook over boodschappen doen, een verjaardag bezoeken of naar het theater gaan.
Als hoorcoach merk ik dat mensen zich soms aan mijn ervaringen spiegelen. Dat kan helpen, omdat ze daardoor nieuwe mogelijkheden ontdekken en oplossingen durven uitproberen. Tegelijkertijd begint daar vaak ook het echte werk. Er is namelijk een groot verschil tussen een hulpmiddel krijgen en het ook daadwerkelijk kunnen en durven gebruiken.
De digitale techniek biedt steeds meer mogelijkheden, maar is niet voor iedereen vanzelfsprekend. Daarnaast vraagt gehoorverlies vaak om het anders organiseren van je leven: keuzes maken, energie verdelen en durven aangeven wat je nodig hebt. Juist dat laatste vinden veel mensen lastig. Daardoor worden oplossingen soms al afgewezen voordat ze een kans hebben gekregen.
Bij mensen die een cochleair implantaat overwegen, kom ik nog vaak angst tegen voor de operatie. Begrijpelijk, maar ik vertel er ook bij dat de operatie meestal niet het grootste traject is. De echte uitdaging zit vaak in de revalidatie daarna: leren luisteren met het CI, oefenen en wennen aan een nieuwe manier van horen. Voor muziekliefhebbers kan daarna ook een training zoals Musi-CI helpen om de muziekbeleving verder te ontwikkelen.
U organiseert netwerkbijeenkomsten, hoorcoaching en activiteiten rond toegankelijkheid. Welke behoefte ziet u bij mensen met gehoorverlies die willen blijven meedoen in werk, sociale contacten en cultuur?
Marja: Uiteindelijk komt het neer op één behoefte: mee kunnen blijven doen. In mijn werk zie ik vaak wat ook wel ‘fade-out’ wordt genoemd: het langzaam uit beeld raken van de samenleving door de mentale en sociale gevolgen van gehoorverlies.
Dat ziet er voor iedereen anders uit. Het kan gaan om eenzaamheid terwijl je toch onder de mensen bent, onzekerheid omdat je gesprekken niet goed kunt volgen, schaamte, vermoeidheid, irritaties in de communicatie of steeds minder zin hebben om sociale activiteiten te ondernemen. Vaak gebeurt dat geleidelijk, waardoor mensen zich niet altijd realiseren hoeveel ze al hebben opgegeven.
Dat heeft ook gevolgen voor deelname aan cultuur en vrijetijdsactiviteiten. Ik ontmoet regelmatig mensen die al jaren niet meer naar een concert, voorstelling of andere culturele activiteit zijn geweest, omdat de inspanning te groot is geworden of eerdere ervaringen teleurstellend waren.
Juist daarom is het verbeteren van toegankelijkheid zo belangrijk. Mensen met gehoorverlies moeten kunnen deelnemen aan werk, sociale contacten en cultuur zonder steeds tegen onnodige barrières aan te lopen. Daarmee voorkomen we dat mensen afhaken en bestrijden we ook audisme: de achterstelling of uitsluiting van mensen met gehoorverlies.
Toegankelijkheid in theaters en culturele instellingen
Live ondertiteling kan een theaterbezoek toegankelijker maken voor mensen met gehoorverlies. Marja de Kinderen zet zich al jaren in voor betere toegankelijkheid van theater, muziek en cultuur.
Welke invloed heeft gehoorverlies volgens u op deelname aan muziek, theater en sociale activiteiten?
Marja: Wanneer je niet goed kunt verstaan wat er wordt gezegd, gezongen of gespeeld, kost deelname aan activiteiten veel meer energie en plezier.
Mensen trekken zich daardoor soms geleidelijk terug uit sociale activiteiten, concerten of theaterbezoek. Niet omdat ze daar geen behoefte meer aan hebben, maar omdat de inspanning te groot wordt of omdat ze bang zijn belangrijke delen te missen.
Dat is jammer, want muziek, theater en sociale contacten dragen juist bij aan welzijn, ontspanning en verbondenheid. Daarom zijn goede hoorondersteuning, duidelijke informatie en toegankelijke voorzieningen zo belangrijk. Ze maken het mogelijk dat mensen met gehoorverlies kunnen blijven deelnemen en genieten.
U zet zich al jaren in voor toegankelijkheid, onder andere rond ringleidingen, schrijftolken en communicatie. Waar loopt het in theaters en culturele instellingen nog te vaak mis?
Marja: Wat mij opvalt, is dat de grootste knelpunten vaak niet eens technisch zijn, maar te maken hebben met informatie en bewustwording.
Veel theaters, maar ook kerken en andere culturele instellingen, beschikken over hoorondersteunende voorzieningen. Toch is vaak onduidelijk wat er precies aanwezig is, of medewerkers weten niet hoe de systemen werken. Soms is apparatuur niet opgeladen, niet goed ingesteld of eenvoudigweg niet beschikbaar op het moment dat iemand erom vraagt.
Daarnaast zijn voorzieningen zoals schrijftolken nog lang niet overal vanzelfsprekend. En terwijl automatische ondertiteling steeds meer mogelijkheden biedt, staat die ontwikkeling in veel instellingen nog in de kinderschoenen.
Tegelijkertijd speelt ook de slechthorende gebruiker zelf soms een rol. Sommige mensen denken dat ze hoorondersteuning niet nodig hebben, schamen zich om hulpmiddelen te gebruiken of weten niet welke voorzieningen beschikbaar zijn. Ook is niet altijd bekend dat je zelf een schrijftolk kunt aanvragen of hoe je dat regelt.
Daar komt bij dat de techniek zich snel ontwikkelt. Nieuwe mogelijkheden zoals Auracast bieden veel kansen, maar de aansluiting tussen bestaande voorzieningen, nieuwe technologieën en hoortoestellen of CI’s is nog niet altijd vanzelfsprekend. Ook voor fabrikanten ligt er dus nog een belangrijke uitdaging.
Voor mij begint toegankelijkheid daarom met goede informatie, betrouwbare voorzieningen en de bereidheid van alle betrokkenen om samen naar oplossingen te zoeken.
Wat bracht u ertoe om samen met Toon betrokken te raken bij ‘Jij HOORT in het theater!’ en later ook Stichting Onbeperkt horen?
Marja: Ik ben een liefhebber van theater en cultuur en volg daarom graag ontwikkelingen op het gebied van toegankelijkheid. Ik ben bij de eerste twee edities van ‘Jij HOORT in het theater!’ geweest en werd meteen geraakt door het concept. Het biedt een podium aan slechthorende muzikanten en brengt slechthorenden, hun familie en andere geïnteresseerden samen. Dat het echt door en voor slechthorenden wordt georganiseerd, spreekt mij enorm aan.
Daarnaast heb ik veel bewondering voor Toon. Ik vond het bijzonder dat hij dit initiatief helemaal op eigen kracht heeft opgezet. Tegelijkertijd zag ik ook hoeveel werk daarbij komt kijken en hoe moeilijk het is om zo’n project langdurig alleen te dragen.
Toen Stichting Onbeperkt horen werd opgericht, voelde het daarom als een logische stap om te onderzoeken hoe we ‘Jij HOORT in het theater!’ organisatorisch onderdak konden geven. Het initiatief sluit namelijk naadloos aan bij onze missie om theater, muziek en cultuur toegankelijker te maken voor mensen met gehoorverlies.
Vanuit uw ervaring als hoorcoach: welke praktische tips zouden culturele instellingen volgens u direct kunnen toepassen?
Marja: Mijn belangrijkste tip is: maak zichtbaar welke hoorondersteuning er beschikbaar is en hoe bezoekers daarvan gebruik kunnen maken.
Veel culturele instellingen beschikken al over voorzieningen, maar bezoekers kunnen die informatie vaak moeilijk vinden. Begin daarom op de website. Vermeld duidelijk welke hoorondersteuning aanwezig is, voor wie deze geschikt is en wat bezoekers eventueel zelf moeten meenemen of instellen.
Daarnaast mag die informatie in het gebouw zelf veel zichtbaarder worden. Maak bijvoorbeeld duidelijk waar voorzieningen kunnen worden opgehaald en hoe ze werken. Nu moeten bezoekers daar vaak zelf naar vragen, terwijl veel mensen niet weten dat er ondersteuning beschikbaar is of dat spannend vinden. Zorg dat je personeel ervan op de hoogte is.
Toegankelijkheid gaat echter verder dan techniek. Geef ruimte aan bezoekers die gebruik willen maken van een schrijftolk, ook als dat betekent dat er een uitzondering moet worden gemaakt op regels rond het gebruik van tablets in de zaal. Zorg daarnaast voor een rustige plek waar mensen zich tijdens een pauze even kunnen terugtrekken en opladen van alle luisterinspanning.
Blijf ook op de hoogte van nieuwe ontwikkelingen, zoals Auracast en andere vormen van hoorondersteuning. Kijk niet alleen hoe u bestaande slechthorende bezoekers beter kunt bedienen, maar ook hoe u nieuwe bezoekers met gehoorverlies kunt verwelkomen. Voor veel mensen kan een toegankelijke voorziening net het verschil maken tussen thuisblijven en weer deelnemen aan cultuur.
Toegankelijkheid begint niet alleen bij techniek, maar ook bij goede informatie, flexibiliteit en een gastvrije houding.
Samenwerking rond ‘Jij HOORT in het theater’
Hoe ontstond de samenwerking tussen jullie?
Toon: Marja reageerde op mijn eerste bijdragen op LinkedIn. Daarna bezocht en besprak zij mijn concerten. Haar reacties hebben mij veel geleerd, juist omdat ze zelf ervaringsdeskundige is. Joke Veltman leerde ik kennen tijdens mijn bezoeken aan Radboud UMC in Nijmegen.
Marja: Ik kwam ‘Jij HOORT in het theater!’ tegen en was meteen enthousiast. Als theaterliefhebber én ervaringsdeskundige zag ik direct hoeveel potentie het concept had. Ik bezocht de eerste concerten en raakte met Toon in gesprek over toegankelijkheid, hoorondersteuning en de ervaringen van bezoekers met gehoorverlies. Daarbij werk ik veel samen met Stichting Musi-CI en ken Joke Veltman goed.
Vanuit mijn ervaring als hoorcoach en CI-gebruiker kon ik meedenken over wat goed werkte en waar nog kansen lagen. Gaandeweg groeide daaruit een samenwerking, gebaseerd op een gedeelde overtuiging: mensen met gehoorverlies moeten volwaardig kunnen deelnemen aan muziek, theater en cultuur.
Toen Stichting Onbeperkt horen werd opgericht, bleek die samenwerking een logische volgende stap. Het initiatief ‘Jij HOORT in het theater!’ en de doelstellingen van de stichting sluiten namelijk heel goed op elkaar aan.
Welk probleem wilden jullie met ‘Jij HOORT in het theater!’ oplossen?
Toon: Ik wilde de drempel voor theaterbezoek verlagen voor mensen met gehoorverlies.
Marja: Voor mij ging het niet alleen om het verlagen van de drempel voor theaterbezoek, maar vooral ook om mensen weer een positieve en toegankelijke muziek- en theaterervaring te laten beleven.
Ik weet dat veel mensen met gehoorverlies zijn afgehaakt bij concerten en voorstellingen, omdat verstaan moeilijk is of omdat eerdere ervaringen teleurstellend waren. Met ‘Jij HOORT in het theater!’ willen we laten zien wat er wél mogelijk is. Bezoekers kunnen kennismaken met hoorondersteunende voorzieningen, schrijftolken en andere vormen van toegankelijkheid die het volgen van een voorstelling gemakkelijker maken.
Daarnaast wilde ik graag bijdragen aan het verder verbeteren van de hoorondersteuning en de inzet van schrijftolken. Het concert is daarmee niet alleen een muzikaal feest, maar ook een plek waar mensen nieuwe mogelijkheden ontdekken en ervaren dat ze er gewoon weer bij kunnen horen.
Wat maakt dit concert anders dan een regulier theaterconcert?
Toon: Dit concert laat zien dat er nog veel te beleven valt, ook als je niet alles hoort. Naast muziek in verschillende stijlen zijn er ook visuele elementen, met onder meer prachtige natuurbeelden. Daarnaast zijn de nieuwste audiotechniek en ondertiteling standaard aanwezig en zijn alle liedteksten zichtbaar.
Marja: Voor mij zit het verschil vooral in het uitgangspunt. Bij veel concerten moeten mensen met gehoorverlies zelf uitzoeken hoe ze de voorstelling zo goed mogelijk kunnen volgen. Bij ‘Jij HOORT in het theater!’ is toegankelijkheid juist vanaf het begin onderdeel van het concept.
Als slechthorende bezoeker ben je welkom en wordt er met man en macht gewerkt om je een zo goed mogelijke ervaring te bieden. Denk aan hoorondersteuning, schrijftolken, ondertiteling en persoonlijke begeleiding waar nodig. Alle liedteksten zijn zichtbaar en bezoekers kunnen kennismaken met de nieuwste ontwikkelingen op het gebied van hoorondersteuning.
Maar misschien nog wel belangrijker: je hoeft niet uit te leggen waarom je iets nodig hebt. Iedereen begrijpt waarom deze voorzieningen er zijn. Dat geeft een gevoel van herkenning, ontspanning en welkom zijn dat je niet vaak tegenkomt.
Ondersteunende voorzieningen versterken de muziekbeleving
Tijdens het concert wordt gewerkt met ondertiteling, schrijftolken en andere ondersteunende voorzieningen. Wat levert dat volgens jullie concreet op voor bezoekers?
Toon: De totale beleving is groter dan de losse onderdelen. Misschien mis je soms iets, maar je kunt tegelijk nog veel ervaren en genieten.
Marja: Een plus een is vier. Geen enkele voorziening lost alles op. Maar als hoorondersteuning, ondertiteling, schrijftolken en een toegankelijke omgeving samenkomen, versterken ze elkaar. Wat je niet hoort, kun je misschien lezen. Wat je niet kunt lezen, kun je mogelijk beter volgen via de hoorondersteuning. Daardoor ontstaat een veel completere beleving.
Bezoekers hoeven minder energie te steken in het volgen van de voorstelling en houden meer ruimte over om te genieten van de muziek, de teksten en de sfeer. Dat maakt het verschil tussen aanwezig zijn en echt kunnen meedoen.
Pianiste Joke Veltman werkt mee aan het concert en ontwikkelde Musi-CI, een muzikale gehoortraining voor mensen met een cochleair implantaat. Waarom vonden jullie het belangrijk haar expertise rond muziekbeleving met een cochleair implantaat onderdeel te maken van het concert?
Toon: Het is niet vanzelfsprekend dat je met een cochleair implantaat weer goed muziek kunt beluisteren. Dat vraagt oefening en training. Musi-CI biedt daarvoor een gerichte aanpak.
Marja: Voor mij gaat het niet alleen om de Musi-CI-training zelf, maar ook om wat Joke Veltman vertegenwoordigt. Zij is een professionele pianiste die, net als Toon, de stap heeft gezet om als CI-gebruiker weer muziek te maken en op een podium te staan. Dat vind ik bijzonder en inspirerend.
Veel mensen denken dat muziekbeleving met een cochleair implantaat niet meer mogelijk is of nooit meer hetzelfde wordt. Joke en Toon laten zien dat er vaak veel meer mogelijk is dan mensen verwachten. Dat vraagt soms oefening, training en doorzettingsvermogen, maar het kan wel.
Daarnaast brengt Joke met Musi-CI ook veel kennis en ervaring mee over muziekbeleving met een cochleair implantaat. Haar aanwezigheid spreekt bovendien mensen aan die de training hebben gevolgd of daarin geïnteresseerd zijn. Daarmee bereikt het concert ook een doelgroep die zich sterk herkent in dit verhaal.
Vanuit Stichting Onbeperkt horen hopen we in de toekomst hierop voort te bouwen, bijvoorbeeld met kleinschalige open podia onder de naam ‘Hoor mij musiceren’, waar muzikanten met gehoorverlies hun talent kunnen laten zien en elkaar kunnen inspireren.
Welke rol kan muzikale training volgens jullie spelen voor CI-gebruikers die opnieuw plezier willen beleven aan muziek?
Toon: Daarvoor verwijs ik graag naar de resultaten op de website van Musi-CI.
Marja: Muzikale training kan voor CI-gebruikers veel betekenen, maar de ervaringen verschillen per persoon. Sommige mensen pakken muziek met hun CI vrij snel weer op, terwijl anderen daar meer tijd voor nodig hebben.
Een training zoals Musi-CI helpt om muziek stap voor stap opnieuw te ontdekken. Denk aan het herkennen van muziekinstrumenten, het oefenen van toonhoogte en ritme en het verkennen van muzieksoorten die met een CI misschien prettiger klinken dan voorheen. Het is eigenlijk een verkenning van muziek op een nieuwe manier.
Ik heb zelf ervaren hoeveel dat kan toevoegen. Muziek speelt weer een belangrijke rol in mijn leven. Ik luister graag, geniet ervan en ga met plezier naar concerten. Dat verbaast mensen soms, omdat zij denken dat muziek en een cochleair implantaat niet goed samengaan.
Wat ik daarnaast belangrijk vind, is om muziek niet los te laten zodra het horen moeilijker wordt. Samen met Joke Veltman heb ik daarom de cursus ‘Muziek met hoortoestellen’ ontwikkeld. We willen mensen stimuleren om al vóór een eventueel CI muziek te blijven verkennen en beleven. Als je iets jarenlang hebt opgegeven, is de weg terug vaak langer en moeizamer. Zelf ben ik altijd naar muziek blijven luisteren, ook toen ik met mijn hoortoestellen steeds slechter ging horen. Daar pluk ik nog elke dag de vruchten van.
Reacties van bezoekers en verbeteringen voor theaters
Wat horen jullie terug van bezoekers na afloop van eerdere concerten?
Toon: We krijgen vooral complimenten. Daarnaast vragen bezoekers vaak of er een vervolg komt.
Marja: Mensen zijn vooral blij dat dit concert bestaat. Natuurlijk krijgen we complimenten over de muziek, de toegankelijkheid en de sfeer, maar wat mij opvalt is hoeveel bezoekers de herkenning waarderen.
Voor veel mensen is het ook een vorm van lotgenotencontact. Je hoeft niet uit te leggen wat gehoorverlies betekent of waarom je gebruikmaakt van hoorondersteuning, ondertiteling of een schrijftolk. Iedereen begrijpt dat vanzelf. Dat geeft ontspanning en een gevoel van verbondenheid.
Daarnaast horen we regelmatig de vraag wanneer de volgende editie plaatsvindt. Dat zie ik als een mooi compliment. Het laat zien dat bezoekers niet alleen hebben genoten van het concert, maar ook behoefte hebben aan meer van dit soort toegankelijke culturele activiteiten.
Welke praktische verbeteringen zouden theaters morgen al kunnen doorvoeren om toegankelijker te worden voor slechthorenden?
Toon: Luister naar mensen met gehoorverlies en zet de juiste hulpmiddelen in. Dat klinkt eenvoudig, maar daar begint het wel mee.
Marja: Luister naar slechthorende bezoekers en vraag wat zij nodig hebben. De oplossingen zijn vaak eenvoudiger dan gedacht.
Voor mij draait toegankelijkheid om drie dingen: geluid, tekst en rust. Goed werkende hoorondersteuning helpt mensen om het geluid beter te volgen. Ondertiteling, boventiteling of schrijftolken zorgen ervoor dat informatie niet verloren gaat. En een rustige plek om even bij te komen van alle luisterinspanning kan een groot verschil maken.
Ik zeg weleens dat slechthorenden hun eigen variant hebben van het bekende opvoedkundige advies: rust, regelmaat en reinheid. Voor ons is dat geluid, tekst en rust. Als theaters daar bewust aandacht aan besteden, zetten ze al een grote stap richting toegankelijkheid.
Het belangrijkste is misschien wel dat toegankelijkheid niet iets extra’s is voor een kleine groep. Het maakt cultuur bereikbaar voor een grote groep mensen die anders het risico loopt af te haken.
Nieuwe technieken voor toegankelijke muziek en theater
Tijdens tests met het Auri-systeem wordt onderzocht hoe Auracast-technologie theaterbezoekers met gehoorverlies kan ondersteunen. Bezoekers kunnen het systeem direct uitproberen en ervaren wat het toevoegt aan de verstaanbaarheid.
Welke rol zien jullie voor nieuwe technieken, zoals realtime spraak-naar-tekst of Auracast in theaters?
Toon: Maak elk gesproken woord zichtbaar of beter beluisterbaar. Bij systemen die spraak omzetten naar tekst moet vooral de vertraging kleiner worden. Die vertraging is nu soms nog een extra handicap.
Marja: Ik word enthousiast van alle nieuwe ontwikkelingen. Technieken zoals realtime spraak-naar-tekst, automatische ondertiteling en Auracast bieden enorme kansen om theater en cultuur toegankelijker te maken voor mensen met gehoorverlies.
Vooral op het gebied van automatische ondertiteling is volgens mij nog een wereld te winnen. Hoe beter gesproken tekst zichtbaar wordt en hoe kleiner de vertraging, hoe gemakkelijker mensen een voorstelling kunnen volgen en beleven.
Tegelijkertijd zie ik dat techniek niet alles hoeft te vervangen. Schrijftolken voegen vaak een extra dimensie toe. Zij beschrijven niet alleen wat er wordt gezegd, maar soms ook wat er gebeurt op het podium. Bij muziek voegen zij bijvoorbeeld een aanduiding toe dat er muziek klinkt of beschrijven zij de sfeer. Dat maakt de ervaring rijker dan alleen een letterlijke transcriptie.
Ik ben ervan overtuigd dat de toekomst ligt in een slimme combinatie van technieken en menselijke ondersteuning. Hoe meer manieren er zijn om gesproken woorden, muziek en sfeer toegankelijk te maken, hoe meer mensen kunnen meedoen en genieten.
Stichting Onbeperkt horen en de toekomst
Waarom hebben jullie Stichting Onbeperkt horen opgericht en wat hopen jullie de komende jaren te bereiken?
Toon: Door de stichting ligt de eindverantwoordelijkheid niet meer alleen bij mij. Mijn rol is nu vooral artiestenmanagement, PR en vormgeving. De stichting heeft bovendien een ANBI-status. Dat is belangrijk voor de verdere opbouw en financiering.
Marja: Voordat Stichting Onbeperkt horen bestond, hebben we in Amsterdam al geëxperimenteerd met kleinschalige toegankelijke concerten onder de naam ‘Muziek voor iedereen’. Net als Toon merkten wij dat het organiseren van activiteiten, het aanvragen van financiering en het opbouwen van samenwerkingen uiteindelijk een rechtspersoon vraagt.
De stichting geeft ons de mogelijkheid om initiatieven duurzaam te organiseren en verder uit te bouwen. Met de ANBI-status is daarvoor ook een belangrijke basis gelegd.
Onze ambitie gaat verder dan het organiseren van eigen concerten. We willen eraan bijdragen dat mensen met gehoorverlies zich welkom voelen bij culturele activiteiten en dat hoorondersteuning, ondertiteling, schrijftolken en andere voorzieningen vanzelfsprekender worden. Daarbij richten we ons niet alleen op nieuwe initiatieven, maar ook op bestaande concerten en voorstellingen.
De komende jaren hopen we vooral de zichtbaarheid van mensen met gehoorverlies te vergroten. Het is een grote groep die in Nederland nog vaak onzichtbaar blijft. Als meer culturele instellingen rekening houden met deze doelgroep, kunnen veel meer mensen blijven deelnemen aan muziek, theater en andere vormen van cultuur.
Welke rol spelen sponsoring, donaties en de vrijkaartenactie via audiciens bij het bereikbaar maken van deze concerten?
Toon: Een vrijkaartje kan lotgenoten helpen om sneller weer naar het theater te gaan. Sponsoring is vooral nodig om de financiële huishouding van de stichting gezond te houden.
Marja: Toegankelijke activiteiten organiseren vraagt om meer dan alleen enthousiasme. Er zijn kosten voor zaalhuur, techniek, promotie, communicatiemiddelen, hoorondersteuning en de inzet van muzikanten en vrijwilligers. Fondsenwerving, sponsoring en donaties zijn daarom belangrijk om deze activiteiten mogelijk te maken en toegankelijk te houden.
Daarnaast spelen vrijkaarten een waardevolle rol. Veel mensen met gehoorverlies hebben al langere tijd geen concert of voorstelling meer bezocht, bijvoorbeeld omdat eerdere ervaringen teleurstellend waren of omdat ze twijfelen of het wel de moeite waard zal zijn. Een vrijkaart verlaagt die drempel en nodigt uit om het opnieuw te proberen. Zeker als dat door hun audicien wordt aangeraden.
We zien regelmatig dat mensen dankzij zo’n eerste ervaring ontdekken wat er tegenwoordig mogelijk is op het gebied van toegankelijkheid. Daarmee zijn vrijkaarten niet alleen een financieel steuntje in de rug, maar ook een manier om mensen weer in contact te brengen met muziek, theater en cultuur.
Muziek, ontmoeting en opnieuw deelnemen
Wat hopen jullie dat bezoekers meenemen na een middag ‘Jij HOORT in het theater!’?
Toon: Ik hoop vooral dat ze hebben genoten. Niets meer en niets minder.
Marja: Natuurlijk hopen we vooral dat bezoekers hebben genoten. Uiteindelijk draait het om een mooie middag met muziek, ontmoeting en plezier.
Daarnaast hoop ik dat mensen ontdekken wat voor hén belangrijk is om optimaal van een concert of voorstelling te kunnen genieten. Voor mij komt dat vaak neer op drie dingen: geluid, tekst en rust. Iedereen heeft daarin zijn eigen voorkeuren en behoeften.
Als bezoekers naar huis gaan met nieuwe ideeën, meer vertrouwen om gebruik te maken van voorzieningen en het gevoel dat cultuur ook voor hen toegankelijk kan zijn, dan is onze missie geslaagd. En misschien nog wel belangrijker: dat ze zin hebben gekregen om vaker naar een concert of theater te gaan.
Welke boodschap zouden jullie willen meegeven aan mensen die door gehoorverlies afstand hebben genomen van muziek, theater of concertbezoek?
Toon: Ik wil mensen geen boodschap opdringen. Ze moeten dit zelf willen. Wij bieden vooral een ondersteunend project dat kan helpen om die stap weer te zetten.
Marja: Iedereen maakt daarin zijn eigen keuzes. Wij kunnen alleen laten zien wat er mogelijk is en mensen uitnodigen om het eens te proberen.
Mijn boodschap zou zijn: schrijf muziek, theater of concertbezoek niet te snel af. Muziek beleven met een hoortoestel of cochleair implantaat kan echt. Misschien anders dan vroeger, misschien met wat extra ondersteuning of oefening, maar er is vaak meer mogelijk dan mensen denken.
Ik heb zelf altijd muziek in mijn leven gehouden, ook toen mijn gehoor steeds verder achteruitging. Daar ben ik achteraf heel blij om. Soms vraagt het om een nieuwe manier van luisteren, maar de ontroering, het plezier en de verbinding die muziek kan geven, zijn nog steeds bereikbaar.
Gun jezelf de kans om opnieuw te ontdekken wat wél kan!
